
Naar een nieuw Europees recht van de overheidsopdrachten: 10 wijzigingen om op te anticiperen
1. Eén enkele, rechtstreeks toepasselijke verordening zou de drie huidige richtlijnen vervangen
De eerste wijziging is juridisch van aard, maar zij is verre van onbelangrijk. De Commissie stelt voor de drie richtlijnen van 2014 te vervangen door één enkele verordening, die zowel de klassieke overheidsopdrachten, de opdrachten in de speciale sectoren als de concessies zou bestrijken.
In tegenstelling tot een richtlijn zou deze verordening rechtstreeks toepasselijk zijn in de lidstaten. Zij zou dus niet het voorwerp moeten uitmaken van een nationale omzetting vergelijkbaar met die welke in België heeft geleid tot de huidige wetgeving inzake overheidsopdrachten en concessies. Het Belgische recht zou niettemin noodzakelijkerwijs moeten worden aangepast om rekening te houden met het nieuwe Europese kader en om de aangelegenheden te regelen die dit kader aan de lidstaten overlaat.
De uitdrukkelijke doelstelling is met name de nationale verschillen bij de omzetting en de zogenaamde « gold-plating » te beperken, dat wil zeggen het toevoegen, op nationaal niveau, van verplichtingen die verder gaan dan die welke op Europees niveau worden opgelegd.
2. Een radicale vereenvoudiging van de plaatsingsprocedures
De huidige richtlijnen onderscheiden onder meer de openbare procedure, de niet-openbare procedure, de mededingingsprocedure met onderhandeling, de concurrentiegerichte dialoog en het innovatiepartnerschap. De mededingingsprocedure met onderhandeling staat bovendien enkel open in de gevallen waarin de richtlijn voorziet.
Het voorstel zou deze architectuur sterk vereenvoudigen rond twee hoofdprocedures: een openbare procedure waarin de ondernemers onmiddellijk een eerste offerte indienen, en een dynamische procedure waarin de ondernemers eerst tot een « pool » toetreden alvorens te worden uitgenodigd om een offerte in te dienen voor bijzondere behoeften. Een specifieke innovatieprocedure zou het geheel vervolledigen.
De dynamische procedure zou zo een veel algemener instrument kunnen worden dan het huidige dynamische aankoopsysteem.
3. Onderhandelen zou veel gebruikelijker worden
Dit is waarschijnlijk een van de belangrijkste procedurele evoluties.
In de nieuwe openbare procedure zou de aanbestedende overheid van meet af aan kunnen aankondigen dat zij de offertes wil onderhandelen. De onderhandeling zou dus niet langer opgesloten zitten in een bijzondere procedure die onderworpen is aan de voorwaarden waarin de richtlijnen thans voorzien: zij zou een mogelijke modaliteit van de openbare procedure zelf worden.
Ook de dynamische procedure zou kunnen worden georganiseerd met of zonder onderhandeling en met of zonder selectiecriteria.
Het voorstel behoudt uiteraard waarborgen: gelijke behandeling, bescherming van commercieel gevoelige informatie en voorafgaande identificatie van de essentiële elementen die niet kunnen worden onderhandeld.
4. De prijs-kwaliteitsverhouding zou werkelijk de regel worden
Onder de huidige regeling staat richtlijn 2014/24/EU in beginsel nog toe bepaalde opdrachten te gunnen op basis van enkel de prijs of de kosten, ook al kunnen de lidstaten het gebruik daarvan beperken of verbieden.
Het voorstel keert deze logica merkelijk om. De gunning op basis van de beste prijs-kwaliteitsverhouding zou het beginsel worden. De kwaliteitscriteria zouden normaal gezien ten minste 30 % van de punten moeten vertegenwoordigen.
Voor de zogenaamde « labour-intensive » opdrachten, dat wil zeggen die waarvan de arbeidskost normaal gezien ten minste 50 % van de waarde van de opdracht vertegenwoordigt, zou de minimale weging voor de kwaliteit op 50 % worden gebracht, met een significante plaats voor sociale overwegingen.
Een afwijking zou mogelijk blijven wanneer de kwaliteit voldoende kan worden gewaarborgd door de technische specificaties, de uitvoeringsvoorwaarden of een combinatie van deze instrumenten, maar de aanbestedende overheid zou dit dan moeten vermelden en verantwoorden in de opdrachtdocumenten.
5. Veel minder strenge selectiecriteria, met name in het voordeel van de kmo’s
De Commissie wil ook de toegangsbarrières tot de opdrachten verlagen.
De meest spectaculaire wijziging betreft de minimaal vereisbare omzet. Richtlijn 2014/24/EU laat momenteel in regel toe een jaaromzet te eisen tot tweemaal de geschatte waarde van de opdracht.
In het voorstel zou de minimale omzet in beginsel niet meer mogen bedragen dan 50 % van de geschatte jaarlijkse waarde van de opdracht, behoudens bijzondere verantwoording.
Bovendien zou het, behoudens verantwoording op grond van de complexiteit of de aard van de opdracht, niet langer toegelaten zijn ervaring te eisen met de uitvoering van overheidsopdrachten als zodanig. Relevante ervaring in de privésector zou dus in beginsel moeten kunnen volstaan.
Meer algemeen zouden de selectiecriteria in bepaalde procedures zelfs facultatief worden.
6. Overheidsopdrachten zouden meer uitdrukkelijk een milieu-, sociale en industriële functie op zich nemen
De richtlijnen van 2014 laten al toe milieu- en sociale criteria in aanmerking te nemen. Het voorstel gaat echter verder door van de overheidsopdrachten een volwaardig instrument van het strategische beleid van de Unie te maken.
De verordening zou zo specifieke hoofdstukken bevatten over groene aankopen, sociale overwegingen, innovatie, veiligheid en weerbaarheid.
De Commissie zou met name verplichte milieueisen kunnen aannemen voor bepaalde productcategorieën. De bedoelde sociale overwegingen omvatten onder meer inclusie, arbeidsvoorwaarden, opleiding, gelijkheid tussen vrouwen en mannen, toegankelijkheid voor personen met een handicap of nog de mensenrechten in de toeleveringsketens.
Het beginsel van het verband met het voorwerp van de opdracht blijft echter essentieel: de verordening zou niet de weg openen voor het opleggen van algemeen ondernemingsbeleid zonder verband met de bestelde prestaties.
7. Een echte « Europese voorkeur » zou haar intrede doen in het algemene regime van de overheidsopdrachten
Andere belangrijke en politiek gevoelige wijziging: het voorstel wijdt een hoofdstuk aan de Europese voorkeur.
Het maakt een onderscheid tussen ondernemers, goederen en diensten uit derde landen die de internationale verbintenissen van de Unie genieten – met name in het kader van de Overeenkomst inzake overheidsopdrachten van de WTO of van handelsovereenkomsten – en die welke daarvan niet genieten.
Ten aanzien van laatstgenoemden zouden de aanbestedende overheden, onder de in de verordening bepaalde voorwaarden, de deelname aan een procedure kunnen beperken, een minimale Europese of « gedekte » oorsprong kunnen opleggen of nog een voorkeur kunnen toekennen bij de evaluatie van de offertes. In bepaalde gevallen die verband houden met de strategische belangen van de Unie zou de Commissie zelf bepaalde procedures kunnen sluiten voor niet-gedekte ondernemers of producten.
Het recht van de overheidsopdrachten zou zo veel uitdrukkelijker een instrument worden van industrieel beleid, strategische autonomie en economische veiligheid.
8. Een Europees digitaal ecosysteem zou geleidelijk de nog versnipperde systemen vervangen
De Commissie stelt ook een schaalverandering voor in de digitalisering van de overheidsopdrachten.
Een interoperabel Europees netwerk zou de verschillende nationale e-procurementsystemen in staat moeten stellen met elkaar te communiceren. Daarbij zou een elektronische dienst voor het onderzoek van de geschiktheid komen, gevoed door gegevens en bewijsstukken uit nationale en Europese databanken, volgens het « once only »-beginsel: een onderneming zou niet langer herhaaldelijk informatie moeten aanleveren waarover de administraties al beschikken.
De lidstaten zouden daarnaast nationale gegevensruimten inzake overheidsopdrachten moeten opzetten, verbonden met een gemeenschappelijke Europese ruimte.
Op termijn zou de verificatie van de uitsluitingsgronden, van de selectiecriteria en zelfs van bepaalde vereisten inzake de oorsprong van de ondernemers of producten dus veel meer geautomatiseerd verlopen.
9. Voor belangrijke opdrachten voor werken zou BIM in beginsel verplicht worden
Deze nieuwigheid zal bijzondere aandacht krijgen van de bouwsector.
Voor overheidsopdrachten voor werken waarvan de geschatte waarde 25 miljoen euro bereikt, zouden de aanbestedende overheden in beginsel het gebruik van Building Information Modelling (BIM) moeten opleggen bij de uitvoering van de opdracht. De tekst omschrijft BIM door verwijzing naar collaboratieve digitale processen die gebruikmaken van open en interoperabele formaten en die het mogelijk maken de informatie te beheren gedurende de hele levenscyclus van de opdracht.
Er zijn uitzonderingen voorzien, met name wanneer een volledig gebruik van BIM een onevenredige last zou meebrengen of een veiligheidsprobleem zou doen rijzen. De Commissie zou bovendien de bevoegdheid hebben om de drempel van 25 miljoen euro later te verlagen.
10. De uitvoering en de wijziging van de opdrachten zouden strakker worden omkaderd … maar ook verduidelijkt
Het voorstel blijft niet bij de plaatsing staan, aangezien het ook meer uitgewerkte regels bevat over de uitvoering van de overeenkomst, met name de indexering, de financiële aanpassingen, de betalingen, de onderaanneming en de wijzigingen.
Het erkent uitdrukkelijk de mogelijkheid om aanpassingsmechanismen te voorzien die bijvoorbeeld gebaseerd zijn op prijsindexen, de inflatie of de volatiliteit van de kost van bepaalde materialen. Wanneer zij correct zijn voorzien in de opdrachtdocumenten, zouden deze aanpassingen niet als wijzigingen van de opdracht worden beschouwd.
Voor de eigenlijke wijzigingen beschouwt het voorstel met name een wijziging die niet meer dan 15 % van de oorspronkelijke waarde van de opdracht bedraagt als niet-substantieel, voor zover zij het economische evenwicht ervan niet wijzigt. Dit zou het huidige regime uniformiseren, waarin richtlijn 2014/24/EU een drempel van 10 % vaststelt voor leveringen en diensten en van 15 % voor werken.
Wijzigingen die meer dan 50 % van de oorspronkelijk geschatte waarde bedragen, zouden bovendien het voorwerp uitmaken van bijzondere transparantieverplichtingen, met name een voorafgaande bekendmaking.
Een belangrijke hervorming … maar zeker niet voor morgen
Deze nieuwigheden moeten met omzichtigheid worden gelezen. Het document dat op 9 september 2026 werd gepubliceerd is een voorstel van de Commissie en geen definitief aangenomen verordening. Het Europees Parlement en de Raad moeten de definitieve tekst nog vaststellen. Verschillende belangrijke bepalingen – met name die betreffende de Europese voorkeur, de gunningscriteria of de architectuur van de procedures – zouden dus nog kunnen evolueren.
Zelfs na de aanneming zou de toepassing niet onmiddellijk zijn.
In de huidige versie bepaalt artikel 149 dat de verordening in werking zou treden op de twintigste dag na die van de bekendmaking in het Publicatieblad van de Europese Unie, maar pas twee jaar na die inwerkingtreding van toepassing zou zijn.
De richtlijnen van 2014 en de nationale wetgevingen die ze omzetten, zullen ons dus nog enige tijd vergezellen. Maar het voorstel van 9 september 2026 geeft al een vrij duidelijke aanwijzing van de richting die de Europese wetgever inslaat: meer onderhandeling en procedurele flexibiliteit, maar ook meer strategische doelstellingen, kwaliteit, Europese voorkeur, gegevens en controle op de uitvoering van de opdrachten.
De tekst van het voorstel van verordening kan worden geraadpleegd op de website van de Europese Commissie.
Ons kantoor heeft dit voorstel van verordening reeds een eerste keer grondig geanalyseerd en staat ter beschikking van de aanbestedende overheden, ondernemingen en andere betrokken actoren voor elke vraag over de beoogde wijzigingen en hun praktische gevolgen.